ปราชญ์ชาวบ้านพบรอยัลลิสต์ | หมายเหตุประเพทไทย EP.652

ملخص مفصل

ชวนอ่านวิทยานิพนธ์เรื่อง “ความคิดทางการเมืองของ ‘ปัญญาชนฝ่ายค้าน’ ภายหลังการตกต่ำของกระแสความคิดสังคมนิยมในประเทศไทย พ.ศ. 2524–2534” ของ ธิกานต์ ศรีนารา โดยเฉพาะบทที่ 7 ซึ่งศึกษากระแส “วัฒนธรรมชุมชน” ในฐานะหนึ่งในความคิดสำคัญของปัญญาชนฝ่ายค้านไทยหลังวิกฤตการณ์ “ป่าแตก”

หมายเหตุประเพทไทยสัปดาห์นี้ ต่อศักดิ์ จินดาสุขศรี และ ชานันท์ ยอดหงษ์ ชวนอ่านวิทยานิพนธ์เรื่อง “ความคิดทางการเมืองของ ‘ปัญญาชนฝ่ายค้าน’ ภายหลังการตกต่ำของกระแสความคิดสังคมนิยมในประเทศไทย พ.ศ. 2524–2534” ของ ธิกานต์ ศรีนารา โดยเฉพาะบทที่ 7 ซึ่งศึกษากระแส “วัฒนธรรมชุมชน” ในฐานะหนึ่งในความคิดสำคัญของปัญญาชนฝ่ายค้านไทยหลังวิกฤตการณ์ “ป่าแตก”

งานศึกษาชี้ว่า หลังการเสื่อมอำนาจของพรรคคอมมิวนิสต์แห่งประเทศไทย ปัญญาชน นักพัฒนาเอกชน และนักวิชาการจำนวนหนึ่งหันจากการปฏิวัติและการวิเคราะห์ชนชั้นแบบมาร์กซิสต์ มาสนใจ หมู่บ้าน วัฒนธรรมดั้งเดิม การพึ่งตนเอง และภูมิปัญญาท้องถิ่น ในฐานะทางเลือกต่อการขยายตัวของระบบทุนนิยมโลกและวัฒนธรรมตะวันตก จนนำไปสู่สิ่งที่ผู้วิจัยเรียกว่า “ชาตินิยมทางวัฒนธรรม” ที่มองชุมชนและรากเหง้าความเป็นไทยเป็นฐานสำคัญของสังคมและประชาธิปไตยจากระดับล่าง

ในช่วงก่อตัวของกระแสวัฒนธรรมชุมชน มีนักคิดและนักวิชาการหลายคนช่วยวางรากฐานสำคัญ เช่น ฉัตรทิพย์ นาถสุภา ที่ศึกษาประวัติศาสตร์เศรษฐกิจหมู่บ้านไทย และพัฒนาไปสู่ข้อเสนอเรื่องชุมชนที่สามารถพึ่งตนเองและต้านการครอบงำของรัฐกับทุน ขณะที่ พรพิไล เลิศวิชา มีบทบาทขยายการศึกษาจาก “เศรษฐกิจหมู่บ้านไทย” ไปสู่การทำความเข้าใจ “วัฒนธรรมหมู่บ้านไทย” อย่างเป็นระบบ ต่อมาแนวคิดเหล่านี้ค่อย ๆ ขยายไปสู่ “ภูมิปัญญาชาวบ้าน” “ปราชญ์ชาวบ้าน” และ “พุทธเกษตรกรรม” โดยมี ประเวศ วะสี เสนอแนวคิดพุทธเกษตรกรรม เสรี พงศ์พิศ เผยแพร่ความคิดเรื่องภูมิปัญญาชาวบ้านและการคืนสู่รากเหง้า และ พิทยา ว่องกุล มีบทบาทในการเสาะหาและเผยแพร่เรื่องราวของ “ปราชญ์ชาวบ้าน” ให้กลายเป็นตัวแบบของการพึ่งตนเอง

ก่อนที่ในต้นทศวรรษ 2530 ภาษาเรื่องชุมชนและการพึ่งตนเองจะเริ่มบรรจบกับแนวทางพัฒนาชนบทของรัฐและสถาบันพระมหากษัตริย์ โดยงานศึกษาชี้ถึงบทบาทของ ดร.สุเมธ ตันติเวชกุล ในฐานะจุดเชื่อมสำคัญระหว่างความคิดสายวัฒนธรรมชุมชนกับแนวพระราชดำริ รวมถึงการนำแนวคิดดังกล่าวเข้าสู่นโยบายและโครงการของรัฐ

ข้อเสนอสำคัญของวิทยานิพนธ์จึงอยู่ที่การอธิบายว่า ปัญญาชนฝ่ายค้านที่เริ่มต้นจากการวิพากษ์ทุนนิยม รัฐรวมศูนย์ และวัฒนธรรมตะวันตก สามารถค่อย ๆ เคลื่อนเข้าสู่ความคิดแบบอนุรักษนิยมและกษัตริย์นิยมได้อย่างไร ผ่านภาษาร่วมเรื่อง ชุมชน การพึ่งตนเอง ภูมิปัญญาชาวบ้าน และความเป็นไทย จาก “วัฒนธรรมชุมชน” สู่…

مطلع المقال، مقتطف من ประชาไท Prachatai. لقراءة المقال كاملًا، افتحه على موقع الناشر.